En İyi Sanal Gerçeklik Filmleri

Stephen King’in kısa öyküsünden uyarlanan The Lawnmower Man (1992), sanal gerçekliği insan zihni üzerinden yorumlayan bir film. Ancak listemizdeki diğer yapımlardan farkı, King etkisiyle korku dozunun bir tık fazla yüksek olması. Fazla gelişen zekasıyla birlikte telekinezi ve telepati yetenekleri kazanan bir adama odaklanan film, “dijitalleşen insan” kavramına yeni bir bakış açısı getiriyor adeta. Film fazla popüler olmadığı için King hayranlarının gözünden kaçmış olabilir, bu nedenle yazarın takipçileri filme mutlaka bir göz atsın deriz. Öte yandan filmle King’in versiyonu arasında pek çok fark olduğunu, hatta King’in buna itiraz ettiğini de ekleyelim. Dönemine göre ilginç bir distopik atmosfer kuran film, yer yer fazlasıyla melodramatik yerlere savrulabiliyor. Yine de filmin günümüzü nasıl hayal ettiğini görmek fazlasıyla eğlenceli. Benzer bir deneyim için, yine listemizde yer alan Tron (1982) ve Keanu Reeves’li Johnny Mnemonic’i (1995) öneririz. 

Listemizin dokuzuncu sırasında 1980’ler klasiği, Disney imzalı Tron (1982) var. Dönemine göre fazlasıyla yaratıcı ve ilginç bir dijital evren kuran Tron’un büyük bir kısmı bir bilgisayar programının/oyunun içinde geçiyor. Dahi programcı başrolünde Jeff Bridges’i izlediğimiz film, özellikle veri ve kodları görselleştirme biçimiyle döneminin ötesinde bir yapım. Bugünden baktığınızda filmin kurduğu dünya size biraz demode gelebilir, bu nedenle eğer ilginizi çekerse serinin ikinci filmi Tron: Legacy’ye (2010) göz atmanızı öneririz. Ayrıca bu tür soyutun somuta dönüştüğü, iç dünyaların dışa vurulduğu işleri seviyorsanız Inside Out (2015) ve Ant-Man (2015) gibi işleri de öneririz. Tron evreni hoşuna gider ve devam etmek isterseniz de animasyon serisi Tron: Uprising’e (2012) bir göz atabilirsiniz. 

Döneminin teknolojilerine her daim meraklı olan, Jurassic Park’tan (1993) A.I. Artificial Intelligence’a (2001) sürekli sinemanın ve teknolojinin yaratım gücünü birlikte düşünmeye çabalayan Spielberg, elbette ki VR’a sessiz kalmadı. Yönetmenin sanal dünyaları keşfe çıktığı Ready Player One (2018) yakın dönemde çekilmiş ve VR oyun dünyasını en “gerçeğe uygun” şekliyle hayal eden nadir yapımlardan. Post-apokaliptik bir dünyada geçen film, kaçışı sanal dünyada ve avatarlarda bulan insanlığını hikayesini konu alıyor. Spy Kids (2001) serisinin hayranıysanız ve role-playing oyunlarını seviyorsanız Ready Player One’ı mutlaka öneriyoruz. Sanal ve gerçek kimliklerimiz ve kimlik karmaşalarımız üzerine düşünen, bir başka yapım olarak da son dönemin sevilen animelerinden Good Night World’ü (2023) öneririz. 

Yedinci sıramızda bir 2000’ler klasiği var, başroldeki Jennifer Lopez’in performansı ve tuhaf hikâyesiyle hafızalara kazınan bilimkurgu filmi The Cell (2000). Komadaki bir seri katilin zihnine giren bir terapisti takip eden yapım, bu ürkütücü ve iddialı konusuyla meşhur “katili çözmek için onu anlamaya çalış” mottosunu uca taşıyor adeta. Bilinçdışının etkileyici bir şekilde görselleştiği, zihnin içerisini adeta bir sanal gerçeklik dünyası gibi inşa eden yönetmen Tarsem, seri katil türüne bambaşka bir bakış açısı getirmişti. Bu tür “zihin labirenti” temalı psikolojik gerilimleri seviyorsanız, Lopez’i daha önce hiç görmediğiniz bir karakterde izleyeceğiniz The Cell’i mutlaka öneriyoruz. Benzer bir kanaldan ilerlemek isterseniz yine bilinçdışı ve rüyalarda gezinen ve listemizde de yer alan Nolan klasiği Inception’ı (2010) ve ona ilham olan anime Paprika’yı (2006) öneririz. Terapist-seri katil ilişkisi ilginizi çekerse, The Silence of the Lambs (1991) filminden ve Hannibal (2013-2015) dizisinden devam edebilirsiniz. 

Listemizin altıncı sırasında yine 90’lardan bir sanal gerçeklik filmi var: The Thirteenth Floor (1999).  Daniel F. Galouye’nin 1964 tarihli Simulacron-3 romanından uyarlanan film, ayrıca listemizde de yer verdiğimiz, aynı romanın daha erken bir uyarlaması olan World on a Wire’dan (1973) da esinleniyor. 1999 Los Angeles’ından bir iş adamının, 1937 LA’ini yarattığı bir simülasyona odaklanıyor film. İçinde yaşayanlar için bu simülasyonun bir tür The Matrix (1999) ya da Truman Show (1998) olduğunu söyleyebiliriz, çünkü hiçbiri gerçek olmadıklarının farkında değil. Film ne yazık ki aynı sene vizyona girdiği The Matrix’in gölgesinde kalmışsa da, geri dönüp baktığımızda hem görsel tasarımı hem de felsefi alt metniyle her açıdan zengin bir iş. Ancak hem bütçesel açıdan hem de yönetmenlik adına beklentilerinizi The Matrix’in çok altında tutmanızı öneririz. 

Christopher Nolan’ın sanal gerçeklik dünyasına kendine has şekliyle dahil olduğu Inception (2010), bir tür “rüya mimarisi” kuran bir bilimkurgu. Nolan, filmde listemizedeki The Cell ve Ready Player One’ın bir karışımı olan bir teknoloji hayal ediyor. Bir tür sanal gerçeklik cihazı sayesinde zihne ve rüyalara erişimin sağlandığı bu evrende yönetmen Memento’dan beri yapmayı en çok sevdiği numarayı yapıyor ve film boyunca soluksuz bir şekilde kafamızı karıştırıyor. Prodüksiyon anlamında müthiş bir iş çıkaran Nolan, dijital teknolojileri olabildiğince verimli bir şekilde kullanıyor ve üst üste binen, değişen ve dönüşen tuhaf bir görsel-işitsel dünya kuruyor. Elbette hikayenin yer yer fazla melodramatik kaçtığını ve aksiyona verilen süre nedeniyle karakterlerin yer yer yüzeysel kaldığını da ekleyelim. Filmi ilk çıktığında sinemada izlemediyseniz, olabildiğince büyük bir ekranda deneyimlemenizi tavsiye ediyoruz. Rüyalarla ilgili benzer bir iş izlemek isterseniz filmin ilhamını aldığı anime Paprika’yı öneririz. 

Listemizdeki en eski tarihli film olan Rainer Werner Fassbinder imzalı World on a Wire (1973), iki bölümden oluşan bir sanal gerçeklik filmi. Fassbinder’in iki bölümden oluşan bu şaşırtıcı işi, tıpkı listemizde yer alan The Thirteenth Floor gibi 1964 tarihli Simulacron-3 romanından uyarlama. Fassbinder’in teatral setlerini yepyeni bir dünya yarattığı için kullandığı bu film, neredeyse tamamen “organik” bir şekilde elde edilmiş bir sanal evren hayal ediyor. Bu anlamda listemizdeki diğer işlerden çok farklı bir yerde duruyor. Böylece simülasyonda yaşayan ve gerçek olmadıklarının farkında olmayan insanların gerçekliğine en az onlar kadar inanıyorsunuz. Fassbinder hayranları ve felsefi yönü kuvvetli bilimkurgulara meraklı olanlar, aksiyonu biraz arka plana atan ve onun yerine kuvvetli bir siyasi alt metin inşa eden World on Wire’a bir göz atsın deriz. 

Listemizde üst sıralara yaklaştıkça türün kült işlerine daha çok yer veriyor, Paul Verhoeven klasiği Total Recall’la (1990) devam ediyoruz. Bir nevi sanal gerçeklikte geçen Truman Show olarak da nitelendirebileceğimiz yapım, kimliği ve geçmişi belirsiz, hafızasını yitirmiş bir casusa odaklanır. Dünya’dan Mars’a kadar uzanan hikâyede, kendini Jason Bourne (2002) gibi bir anda dünyaya fırlatılmış hisseden Arnold Schwarzenegger’in hayatta kalma çabasını takip ederiz. Eğer açık uçlu ve seyircinin hayal gücünü zorlayan filmleri sevmiyorsanız, bizi “hayal mi gerçek mi” sorusuyla baş başa bırakan Total Recall’u pek önermiyoruz. Ancak günümüzün karamsar gelecek tasvirlerinden ve yüzeysel bilimkurgularından sıkıldıysanız, bu kült klasiğe mutlaka bir göz atın deriz. Hatta filmi yine Verhoeven imzalı bir başka bilimkurgu klasiği Robocop’la (1987) “double feature” olarak da izleyebilirsiniz. 

Listemizin ikinci sırasında David Cronenberg’in oyun dünyasına adım attığı 90’lar klasiği eXistenZ var. Bir tür sanal gerçeklilk cihazıyla giriş yapılan ve giren kişinin tüm bedeniyle aktif olduğu bir oyunda geçen film, tıpkı Total Recall ve Matrix gibi sizi gerçeklik üzerine derin sorgulamalara itecek. Öte yandan oyun içinde oyun yapısı nedeniyle izlemesi keyifli bir mizansen de kuruyor Cronenberg. Eğer yönetmenin beden parçalarının ve teknolojik cihazların bir melezi olan “organik” cihazlarına alışık değilseniz, filmin bazı bölümleri mideniz için bir tık zorlayıcı olabilir. Ancak tür sinemasındaki bu tür “aşırılıklara” alışkınsanız, her daim yeni teknolojiler üzerine düşünmeyi seven Cronenberg’in kurduğu felsefi alt metin sizi fazlasıyla tatmin edecektir. Film hoşunuza giderse, Cronenberg’un teknolojiyi “keşfe çıktığı” Videodrome (1983) ve Crimes of the Future’u (2022) da öneririz. 

Elbette listemizin zirvesinde tüm zamanların en iyi filmlerinden, sinemanın yeni milenyumunu başlatan Wachowski Kardeşler başyapıtı The Matrix (1999) var. Listemizdeki yapımlardan da görebileceğimiz üzere sanal dünya meselesini ilk defa düşünen ya da “yaşadığımız dünya gerçek mi” sorusunu ilk soran film The Matrix değil elbette. Fakat bunu döneminde çığır açan bilgisayar teknolojileriyle bu denli iyi bir şekilde iç içe geçiren ve kurduğu bilgisayar oyunu ve 0-1 estetiğiyle devrim yapan film, açık arayla bu yapımlar arasındaki en iyisi. Okuyucularımızın The Matrix’i muhtemelen izlediğinizi tahmin ediyoruz. Buna rağmen tekrar ve tekrar izlemelerini öneririz, zira filmin anlamı ve söyledikleri, her geçen on yılla ve her yeni teknolojiyle/medyayla birlikte bir kez daha anlam değiştiriyor. Ayrıca Wachowskilerin Matrix gözlüğüyle bugüne nasıl baktığını merak ederseniz, serinin son filmi The Matrix Resurrections’a (2021) da mutlaka bir göz atın deriz.