En İyi 10 Jane Austen Uyarlaması

Joe Wright’ın ilk uzun metrajı Pride & Prejudice (2005) beyazperdedeki en sevilen Jane Austen uyarlamalarının başında gelir. Henüz yirmi yaşındaki Keira Knightley’nin yıldızlaştığı filmde yakışıklı ve zengin Mr. Darcy rolünü de Matthew Macfadyen üstlenir. O zamana kadar yapılmış Pride and Prejudice versiyonlarına ya da örneğin Ang Lee imzalı Sense and Sensibility gibi klasikleşmiş Jane Austen uyarlamalarına kıyasla duyguları çok daha şiddetli bir şekilde perdeye taşıyan Pride & Prejudice, getirdiği çağdaş bakışa rağmen Austen’ın romanının ruhunu korumayı başarır. Filmin lirik taşra manzaralarını duyguların aynası olarak kullanma biçimi, daha sonra çekilecek Jane Eyre (2011) gibi edebiyat uyarlamalarına da ilham vermiştir.

90’lı ve 2000’li yıllarda her filmiyle farklı bir türü, farklı bir üslubu, farklı bir coğrafyayı keşfe çıkan Ang Lee’nin 1995’te çektiği Sense and Sensibility (1995), 19. yüzyıl İngiltere’sinde ekonomik zorluklar yaşayan bir kadınla üç kızına odaklanır. Aynı zamanda başrolü de üstlenen Emma Thompson’ın kaleme aldığı ve Oscar ödülüne layık bulunan senaryo, Jane Austen’ın dünyasına sadık kalmasının yanında hem toplumsal çerçeveyi başarıyla çizer hem de aile içi dinamiklere, özellikle de kız kardeşler arasındaki ilişkiye vurgu yapar. BBC versiyonlarına göre çok daha olgun, duygusal derinliği yüksek bir film olması, 1995 tarihli Sense and Sensibility’yi romanın en iyi uyarlaması yapar. Öte yandan Austen’ın dünyasını bambaşka bir kültüre uyarlayan bir deneme arıyorsanız, Tamil dilinde çekilmiş Kandukondain Kandukondain’a (2000) göz atabilirsiniz.

ABD’li fotoğrafçı Autumn de Wilde’ın ilk yönetmenlik denemesi olan Emma. (2020), arkadaşlarının aşk hayatlarına burnunu sokmayı âdet haline getirmiş neşeli ve zengin Emma Woodhouse’a odaklanırken aylak ve kibirli İngiliz üst sınıfına dair alaycı bir ton da tutturur. Son yılların yükselen yıldızı Anya Taylor-Joy’un başrolde çarpıcı bir performans ortaya koyduğu film, Douglas McGrath’ın Gwyneth Paltrow’lu romantik komedisi Emma’ya kıyasla Jane Austen’ın romanındaki ironik, hicivli tona çok daha yakın durur. Sofia Coppola’nın Marie Antoinette’te (2006) benimsediği oyunbaz yaklaşımdan ve kendinin farkında anlatımından izler taşıyan film, büyük ihtimalle izleyebileceğiniz Jane Austen uyarlamalarının en eğlencelisi.

Amy Heckerling’in yönettiği Clueless (1995), Jane Austen’ın Emma’sının modernize edilmiş serbest bir uyarlamasıdır. Hikâyeyi 19. yüzyıl başından 1990’lara, İngiltere’den Beverly Hills’teki bir liseye taşıyan film, çöpçatanlığa meraklı, kendini beğenmiş ama yine de sempatik Cher Horowitz’e odaklanır. Lise ortamını, senaryosu yine Heckerling’e ait olan Fast Times at Ridgemont High’dakine (1982) benzer bir enerjiyle resmeden film, bir yandan da Pride and Prejudice’tan ilham alan Bridget Jones’s Diary (2001) gibi serbest uyarlamaların önünü açar. Tüm bunlar bir yana, kostümleriyle ve diyaloglarıyla 90’lar Amerika’sının kültürel bir fotoğrafını çeken Clueless, dönemin kült gençlik filmlerinden biri unvanını hâlâ koruyor.

Douglas McGrath’ın yazıp yönettiği 1996 yapımı Emma’da zengin ve şımarık başkarakteri bu kez Gwyneth Paltrow canlandırır. Jane Austen’ın nüktedan ve hafif anlatımını başarıyla perdeye aktaran yapım, yine de 2020 tarihli Emma.’nın postmodernist yaklaşımına kıyasla klasik dönem filmi anlayışına çok daha yakın durur. Paltrow ile Jeremy Northam arasındaki uyum, romantik komedi severleri tatmin edecek cinstendir. Buna karşılık yazarın toplumsal cinsiyet ve sınıf ilişkileri konusundaki keskin gözlemlerinin bir nebze geri planda kalması ve anlatının görece yumuşatılmış olması, bir Jane Austen uyarlamasından beklentinizi tam olarak karşılamayabilir. Yine de, 90’lar ruhunu taşıyan bir romantik komedi olarak izlerseniz Emma’dan memnun kalacağınıza şüphe yok.

1930’lu yıllardan günümüze BBC tarafından pek çok kez dizi formatına aktarılan Pride and Prejudice’ın en akılda kalıcı dizi uyarlaması, 1995’te gerçekleştirilen 6 bölümlük mini dizidir. Esere sadakatiyle ve dönemin tarihsel ayrıntılarına gösterdiği özenle önceki versiyonların arasından sıyrılan bu yapım, Jane Austen romanlarının nüktedanlığını, duygusal inceliğini ve yazarın toplumsal meselelere bakışını ustalıkla ekrana taşır. Eserin sinema uyarlamalarına kıyasla Pride and Prejudice’ın (1995) bir avantajı da, beş buçuk saati bulan toplam süresiyle karakterleri derinleştirmek için gerekli zamana sahip olmasıdır. Jennifer Ehle’nin Elizabeth Bennet performansı beğeniyle karşılanmıştır fakat dizinin esas yıldızı, Mr. Darcy yorumuyla hafızalara kazınan Colin Firth’tür. Romanın tek bir TV uyarlamasını izleyecekseniz bunun 1995 tarihli Pride and Prejudice olmasını tavsiye ederiz.

Jane Austen’ın tamamlayabildiği son romanının 1995 tarihli uyarlaması Persuasion’ın yönetmenliğini, aşk hikâyeleri konusundaki yetkinliğini ilerleyen yıllarda Notting Hill (1999) ve Enduring Love (2004) ile kanıtlayacak olan Roger Michell üstlenir. Yedi senelik bir aradan sonra yeniden bir araya gelen iki eski nişanlının duygulu öyküsünü anlatan filmde başrolleri paylaşan Anne Elliot ve Ciarán Hinds övgüye layık, incelikli performanslar ortaya koyar. Melankolik atmosferiyle dikkat çeken film, yazarın pişmanlık ve olgunlaşma gibi temalarını belki de perdeye en iyi taşıyan Jane Austen uyarlamasıdır. 2022 tarihli Netflix yapımı Persuasion’a kıyasla çok daha klasik bir anlayış benimseyen film Ang Lee’nin aynı yıl çektiği Sense and Sensibility’deki (1995) cilalı romantizme kıyasla da çok daha gerçekçi bir ton tutturur ve bu bakımdan, kendisinden sonra gelecek dönem filmlerine ilham vermiştir.

Jane Austen’ın 1814’te yayımlanan romanından uyarlanan Mansfield Park (1999) zengin amcası ve kuzenlerinin yanına gönderilen yoksul Fanny Price’ın sosyeteye takdim edilmek için gerekli eğitimi alırken bir yandan da yaşadığı gönül ilişkilerini aktarır. Patricia Rozema’nın yönettiği film, romana sadakatten ziyade Jane Austen’ın halet-i ruhiyesini hakkıyla perdeye taşımaya öncelik verirken yazarın yaşam öyküsünden unsurları, sömürgecilik ve kölelik konusundaki fikirlerini anlatıya dâhil eder. Romanda uysal bir karakter olan Fanny’nin çok daha güçlü, zeki ve enerjik bir karakter olarak çizilmesi, kaynak esere sadakate önem veriyorsanız sizi biraz şaşırtabilir. Mansfield Park’ın romanı modernize etmek konusunda gösterdiği cesaret, ilerleyen yıllarda çekilecek Persuasion (2022) ve Emma. (2020) gibi Austen uyarlamalarına da ilham vermiştir.

Yazarın tamamladığı ilk romanı olmasına rağmen ölümünden sonra yayımlanabilmiş aynı adlı eseri temel alan Northanger Abbey (2007), görece gölgede kalmış bir Jane Austen uyarlamasıdır. Senaryosunu başka Austen uyarlamalarında da imzası bulunan Andrew Davies’in kaleme aldığı film, gotik romanları hicveden bir büyüme hikâyesi anlatır. Tatil kasabası Bath’te Henry Tilney adında bir adamın evine davet edilen ve hayalinde bu evle ilgili kimi karanlık sırlar canlandıran Catherine’in öyküsü, romantizm ile hiciv arasındaki dengeyi en başarılı Austen uyarlamalarından daha etkili bir biçimde kurar. Buna karşılık alçakgönüllü bütçesiyle filmin Pride & Prejudice  gibi örneklerdeki sinema duygusunun gerisinde kaldığını, Sense and Sensibility’nin yarattığı kültürel etkiye ulaşamadığını belirtmek gerekir.

Değeri yeterince bilinmeyen Jane Austen uyarlamalarından biri de 2007 tarihli Persuasion’dır. Yönetmenliğini Adrian Shergold’un üstlendiği bu TV filminde Sally Hawkins eski sevgilisiyle yıllar sonra yeniden karşılaşan Anne Elliot’ın ağırbaşlılığını, kalp kırıklığını ve umudunu incelikli bir performansla ortaya koyar. Önceki uyarlamalara, özellikle de 1995 yapımı Persuasion’a göre daha modern bir üslup benimseyen filmin dördüncü duvarı yıkma tekniğini kullanma biçimi ve belgesel hissi veren el kamerası çekimleri ağızda daha taze bir tat bırakır ama bu gibi deneysel unsurlar sizi dönem atmosferinden dışarı itiyorsa 1995 versiyonunu tercih etmeniz daha mantıklı olabilir.